Mathematical Education in Iceland in Historical Context. Socio-Economic Demands and Influences. IMFUFA tekst nr. 456/ 2006

Rannsóknin, sem greint er frá í þessari bók, fjallar um stærðfræðimenntun á Íslandi
og stöðu hennar í samanburði við nágrannaþjóðirnar. Íslenskt menntakerfi og
félagsleg og efnahagsleg áhrif á þróun stærðfræðimenntunar eru greind með aðferðum
sagnfræðinnar.
Rannsókninni má skipta í þrennt: Í fyrsta hluta hennar er fjallað um tímabilið frá
landnámi fram um 1800. Í öðrum hluta hennar er fjallað um stærðfræðimenntun frá
upphafi 19. aldar og er sjónum beint sérstaklega að áttunda áratug aldarinnar.
Rannsökuð eru áhrif laga um uppfræðslu barna í skrift og reikningi og reglugerðar um
Lærða skólann í Reykjavík. Þróun fræðslumála í framhaldi af hvoru tveggja fram á
miðja 20. öld er rakin. Í þriðja hluta rannsóknarinnar er megináhersla lögð á áratuginn
1965–1975, þegar umbætur voru gerðar á menntakerfinu ásamt því að innleidd var
svonefnd nýstærðfræði.
Nokkur stærðfræðileg rit á íslensku er að finna í handritum frá miðöldum, meðal
annars um indó-arabíska talnaritun og viðeigandi reikniaðferðir. Í upphafi nýaldar
fylgdust Íslendingar með framförum þess tíma í landmælingum og mældu stöðu
Ísland á heimskortinu. Reglugerðir um fræðslumál frá fimmta áratug átjándu aldar
lögðu grunn að starfi lærðu skólanna og sterkri hefð fyrir heimafræðslu og sjálfsnámi
sem eimdi af í landinu fram yfir 1970.
Á síðari hluta 19. aldar uxu barnafræðslunni og menntun ungmenna ásmegin. Mælt
var fyrir um reikningsnám barna innan heimafræðslunnar með lögum frá 1880 og
fyrstu gagnfræðaskólarnir voru settir á stofn um sama leyti. Jafnframt var
stærðfræðikennsla í Lærða skólanum í Reykjavík skorin niður árið 1877 þegar
einungis var tekin upp máladeild eftir að fyrirkomulag lærðra skóla í Danmörku hafði
verið endurskoðað og deildaskiptingu komið á. Ákvörðunin hafði langvinn félagsleg
og efnahagsleg áhrif sem birtist í viðvarandi skorti á stærðfræðikennurum og tafði
frumkvæði Íslendinga í tæknilegum efnum. Í helstu menntastofnunum á Íslandi,
Reykjavíkurskóla og Háskóla Íslands, var mönnum að mestu ókunnugt um vöxt
stærðfræðinnar sem fræðigreinar og þessar skólar áttu lítinn þátt í örum
tækniframförum í landinu á síðasta áratug nítjándu aldar og í upphafi tuttugustu aldar.
Á sama tíma beittu ýmsir menntamenn, sem fæstir voru stærðfræðingar, sér fyrir því
að auka og bæta reikningskennslu fyrir almenning.
Markmið fræðslulaganna 1946 var að stuðla að jafnrétti til menntunar. Skortur á
skólahúsnæði, menntuðum kennurum í einstökum námsgreinum, kennslubókum og
námskrám hamlaði framkvæmd laganna. Þessi vöntun, ásamt örri fólksfjölgun og
kröfu um menntun fyrir alla, varð til þess að menntakerfið var komið í öngstræti upp
úr 1960. Þá bárust til Íslands kenningar, studdar af OECD, Efnahags- og
framfarastofnun Evrópu, um að menntun, sér í lagi á sviði stærðfræði og raungreina,
væri mikilvæg forsenda félagslegra og efnahagslegra framfara. Allsherjar
endurskoðun á íslenska skólakerfinu var hrundið af stað með meiri fjárframlögum til
menntamála en áður hafði þekkst. Nýstærðfræði, þar sem rökfræði og mengjafræði
var kennd allt niður á barnaskólastig, var þáttur í endurnýjun skólastarfs á
Vesturlöndum og studd af OECD. Ísland slóst í för með alþjóðlegri hreyfingu um
endurskoðun á stærðfræðikennslu með fullum stuðningi opinberra aðila og miklum
væntingum um efnahagslegar framfarir.
Í rannsókninni er þróunin á Íslandi borin saman við það sem átti sér stað í
nágrannalöndunum Noregi, Danmörku og Englandi. Stærðfræðimenntun á Íslandi var
frábrugðin því sem gerðist í hinum löndunum að því leyti hve lengi voru litlar kröfur
gerðar um æðri stærðfræðimenntun, hvernig fáeinar stofnanir höfðu nánast
einokunaraðstöðu og hve einstaklingar gátu haft mikil áhrif. Allar þjóðirnar fjórar
deildu sameiginlegum arfi evrópskra menningarstrauma, svo sem áhrifum
fornmenntastefnunnar og upplýsingastefnunnar. Á meðan endurnýjun stærðfræðimenntunarinnar
átti sér stað komu fram nokkrir sameiginlegir drættir, svo sem
viðleitni til að leysa upp stéttaskiptingu innan menntakerfisins og væntingar um
efnahagslegan ávinning og dýpri skilning nemenda á stærðfræðinni en við notkun
hefðbundins námsefnis.
Innleiðing nýstærðfræðinnar reyndist erfiðleikum háð á Íslandi, og í meira mæli en
í samanburðarlöndunum vegna þess hve víðtæk hún varð og skólakerfið vanbúið. Á
hinn bóginn urðu kynnin við hið nýja námsefni til að leysa úr læðingi sköpunarkraft
og frumkvæði heillar kynslóðar stærðfræðikennara, og þau urðu kennurunum
langþráð tækifæri til endurmenntunar. Bætt almenn menntun, aukin meðvitund um
gildi stærðfræðimenntunar og sívaxandi fjölbreytni í efnahagslífinu og leiðum til
mennta hefur einkennt íslenskt samfélag á síðustu áratugum. Endurnýjun
skólakerfisins um 1970, þar sem nýstærðfræðin gegndi lykilhlutverki, á stóran þátt í
því. Íslendingar lærðu að meta hlutverk stærðfræðinnar í tæknilegri og efnahagslegri
þróun og þátt hennar í heimsmenningunni.